Sosyal güvenlik sistemimizde emeklilik şartları; işe giriş tarihinize, cinsiyetinize ve çalıştığınız meslek grubuna göre adeta kişiye özel bir matematik barındırır. Son günlerde özellikle EYT’yi kıl payı kaçıranların ve ağır iş kollarında çalışanların sıklıkla araştırdığı “45 yaş ve 20 yıl şartlarına tabi olarak emeklilik” konusu, mevcut yasalarda ve Meclis gündemindeki yeni tasarılarında farklı şekillerde karşımıza çıkmaktadır.
İşte “45 yaş ve 20 yıl” formülünün çalışma hayatındaki üç farklı karşılığı ve bu şartlarla emekli olabilecek grupların detaylı analizi:
2023 yılında çıkan tarihi Emeklilikte Yaşa Takılanlar (EYT) yasasından önce, “45 yaş ve 20 yıl” kuralı doğrudan 1989-1990 yılları arasında işe giren kadınları hedef alıyordu.
Eski Yasa Ne Diyordu? 24 Mayıs 1989 ile 23 Mayıs 1990 tarihleri arasında ilk kez sigortalı (4A) olan bir kadın çalışanın emekli olabilmesi için; 20 yıl sigortalılık süresini, 5375 prim gününü ve tam olarak 45 yaşını doldurması gerekiyordu.
Güncel Durum: EYT yasası ile birlikte 8 Eylül 1999 öncesi girişliler için yaş şartı tamamen çöpe atıldı. Sigortalılık süresi olan “20 yıl” bu gruptaki herkes için çoktan dolduğu için, günümüzde bu tarihlerde işe giren kadınlar sadece 5375 prim gününü tamamlayarak (yaşına bakılmaksızın) hemen emekli olabilmektedir.
Günümüzde “45 yaşında emeklilik” söyleminin asıl çıkış noktası, 9 Eylül 1999 sonrasında işe girdiği için EYT’yi kaçırıp emekliliği 15-17 yıl sonraya atan sigortalıların (özellikle EMAD-DER çatısı altında) TBMM’den beklediği yeni yasa tasarısıdır.
Tasarıdaki 45 Yaş Formülü: Talep edilen “Kademeli Emeklilik” modeline göre; 31 Aralık 2000 tarihine kadar ilk sigortası yatan erkek çalışanlar için yaş sınırının 45’e, kadın çalışanlar için ise 43’e çekilmesi hedeflenmektedir.
20 – 25 Yıl Şartı: Bu yaş indirimiyle birlikte kadınlarda 20 yıl, erkeklerde 25 yıl sigortalılık süresinin ve kademeli olarak 6250 ile 7000 gün arası prim ödemesinin şart koşulması Meclis kulislerinde tartışılan ana formüldür.
Türkiye’de şu an yürürlükte olan yasalara göre, bir çalışanın 45 yaşında emekli olabilmesinin en garantili yolu “Fiili Hizmet Süresi Zammı” (Yıpranma Payı) hakkına sahip bir mesleği icra etmesidir.
Kimler Yararlanır? Türk Silahlı Kuvvetleri mensupları, emniyet görevlileri, madenciler, radyoloji uzmanları ve basın mensupları (gazeteciler) her 360 günlük çalışmaları karşılığında ekstra 60 ila 90 gün fiili hizmet zammı kazanırlar.
Sistemin İşleyişi: Kazanılan bu ekstra günler hem toplam prim gününe eklenir hem de emeklilik yaşından düşülür. Örneğin, yıpranma payı olan bir meslekte 20 yıl bilfiil çalışan bir memur, kazandığı ekstra yıllar sayesinde 50 olan emeklilik yaşını 45’e kadar çekerek “20 yıl fiili hizmet ve 45 yaş” şartıyla emekliliğe hak kazanabilir.
